Meer twijfel dan troost

 






 

Door: Merlijn Schoonenboom

Laatste Oordeel: meer twijfel dan troost

Jaren geleden lag een zwerver op de kille grond van een Londens treinstation. Hij zong: 'Jesus' blood never falled me yet': God heeft me nooit in de steek gelaten. De zanger Kevin Bryars liep langs, en maakte er een song van. Verschillende versies volgden, waaronder van Tom Waits. De woorden van de zwerver vormen nu de titel van een 'religieus' project van kunstenaar Stefan Belderbos, dat in verschillende kerken zal worden opgevoerd: een eigentijds Laatste Oordeel, met angstaanjagende engelen, een gladgeschoren Jezus, warme koorzang én discussie.
''De tekst 'Jesus' blood never failed me' is dubbelzinnig". legt Belderbos uit: ''Het is aan de ene kant oprecht gelovig. Maar de zwerver zou met 'Jesus blood' ook wijn bedoeld kunnen hebben. Het is dan een lolzang op wijn." Belderbos ziet in zijn eigen kunstproject dezelfde dubbelzinnigheid. Het is een oprechte poging om zijn eigen geloof te verbeelden, maar net iets te afstandelijk - soms ook te wrang - om de traditionele functie van religieuze kunst te vervullen. Deze kunst doet eerder twijfelen dan troosten. Belderbos wil dat mensen zelf over geloof gaan nadenken.

Alternatieve kerkdienst
Toch heeft dit kunstproject het aanzien van een alternatieve kerkdienst. Een dienst die in de kerken van verschillende signatuur zal worden opgevoerd, in zowel een vrijzinnig hervormde, katholieke als oecumenische kerk. Een mysterieuze sfeer wordt geschapen door slepende electronische muziek en enorme 'diaprojecties van christelijke personages: engelen, duivels, een Jezus en twee Maria's. Een koor zingt, het publiek kan meezingen. Een priesterfiguur leest een bijbeltekst voor. Na afloop is er een maaltijd van brood en wijn. Juist door de herkenbaarheid van de rituelen springen de verschillen met een gewone dienst des te scherper in het oog. De priester is geblinddoekt. De engelen zijn angstaanjagend, de duivels hebben iets aandoenlijks. En wie zich Jezus Christus voorstelde als strenge meester of zachte troostbrenger, zal even moeten slikken bij de licht-uitdagende blik van Belderbos' gladgeschoren Jezus. Dit is Het laatste Oordeel volgens Stefan Belderbos. ''Maar ik denk niet dat mensen naar huis gaan met hun beeld van Maria in duigen."
''ln de bekende middeleeuwse drieluiken zijn hemel en hel strikt gescheiden. In mijn werk is die scheiding juist heel dun," verklaart Belderbos de verschillen. ''Een religie die goed en kwaad heel zwart-wit toont, vind ik niet geloofwaardig. Neem nu het beschaafde gedrag in West-Europa. Ik vraag me af onder welke ornstandigheden de beschaving kan worden volgehouden, en wanneer het omslaat in zoiets als in Bosnië gebeurde. Ik wil geloof niet als een dogma opleggen. Na de performance, tijdens de maaltijd, is dan ook de ruimte om van gedachten te wisselen."

Religieuze thema's
Zelf is Belderbos een uiterst beschaafde en vriendelijke verschijning. Hij is moeilijk te herkennen in de verschillende door hem zelf uitgebeelde Jeroen Bosch-achtige wezens. De kleur en emotie van zijn beelden wijzen op een barokke verbeelding, die doet denken aan Salvador Dali. En net als bij de meester hebben Belderbos' beelden soms iets kitscherigs. Maar hij weet het en speelt ermee.
Belderbos, zelf met een katholieke achtergrond, gebruikt in al zijn kunst religieuze thema's. Maar telkens vanuit een ander perspektief dan de oude religieuze kunst, die vooral de kerkelijke richtlijnen volgt. Zo maakte hij - als onderdeel van de expositie 'Gezocht: religieus leider m/v' in de Nijmeegse Studentenkerk- een foto waarop Maria ovèr het naakte dode lichaam van Jezus stapt; ,,Geen traditionele Pieta, maar het moment erna. Alsof Maria denkt: 'Tsja. we moeten toch verder'.''
Opvallend is de erotische lading in zijn werk. Belderbos ziet het thema in zijn eigen werk én in oude kerkelijke afbeeldingen als een vorm van mystiek. "Zoals het oude schilderij 'Het visioen van de Heilige Theresa'. Ze wordt met een pijl doorboord, maar als je het gezicht ziet kan je niet zeggen of ze nu een orgasme krijgt of een visoen.
In 'Jesus' blood' heb ik het erotische aspect zeer beperkt. Bij vorige projecten merkte ik dat bezoekers hier heel erg de nadruk op leggen, ook al is het slechts een bijkomstig thema.''

De kerken
Uit een brief van het parochiebestuur van de Antonius van Padua-kerk blijkt dat zij het project opvat als ''een proef om de kerk beperkt voor andere doelen te gebruiken.'' Door meer bekendheid te geven aan de kerk hoopt het bestuur op financiële ondersteuning van de komende restauratie.
De verschillende kerkgemeenten laten Belderbos geheel vrij. Maar, moet Belderbos toegeven, ''het zijn ook niet de meest conservatieve gemeenten. Uitgerekend vrienden, die niets met geloof hebben, maken zich zorgen of dit project wel in een kerk kan. De gemeenten en de kerkgangers hebben er helemaal geen problemen mee.''

Dit artikel is op 22 januari 2000 in dagblad Trouw gepubliceerd, in het katern de Verdieping.